Zakopane poza Krupówkami. Świnica, Koliba i historia miasta

Na Krupówkach wystarczy skręcić kilka ulic, by zamiast gwaru deptaka znaleźć drewniane wille i ślady dawnej wsi. Zakopane jest najwyżej położonym miastem w Polsce, ale jego najwyższy punkt leży znacznie wyżej niż centrum, w granicach Tatr.

Najwyższy punkt Zakopanego to Świnica, nie Giewont

Giewont dominuje nad pocztówkami i panoramą z miasta, więc łatwo uznać go za najwyższy zakopiański szczyt. Tymczasem granice administracyjne Zakopanego obejmują część Tatr, a ich najwyższym punktem jest Świnica, wznosząca się na 2301 m n.p.m. Tak podaje miejski serwis Zakopanego.

To ciekawy geograficzny haczyk: miasto kojarzone z deptakiem, pensjonatami i dolną stacją kolei obejmuje też wysokogórski teren. Gdy patrzysz na mapę, granica miasta sięga dalej, niż sugeruje spacer po centrum.

Zakopane miało nazwę wcześniej, niż stało się miastem

Nazwa miejscowości pojawia się w dokumencie z 1615 roku, który potwierdza własność polany zwanej Zakopane. Miejski opis historii łączy nazwę z karczowaniem polan, czyli ich „kopaniem”, ale początki osadnictwa i pochodzenie nazwy przedstawia jako prawdopodobne, nie pewne.

Zakopane otrzymało prawa miejskie dopiero 18 października 1933 roku. Ta różnica dobrze pokazuje, że rozwój znanej miejscowości i formalne powstanie miasta to dwie odrębne historie. Wcześniej Zakopane zaczęło przyciągać kuracjuszy, a później artystów, którzy mocno wpłynęli na jego wizerunek.

Styl zakopiański można zobaczyć w pierwszej willi Koliba

Przy ulicy Kościeliskiej stoi Koliba, pierwszy dom zbudowany według projektu Stanisława Witkiewicza w stylu zakopiańskim. Jej drewniana bryła i podhalańskie zdobienia pokazują, jak Witkiewicz próbował przełożyć formy góralskiej architektury na projekt domu dla zamożnego mieszkańca.

Jest tu drobna historyczna niespodzianka: nazwę „styl zakopiański” jako pierwszy wprowadził Franciszek Neużil, dyrektor szkoły przemysłu drzewnego, choć Witkiewicz stworzył jego najbardziej rozpoznawalną koncepcję i ostro krytykował prace Neużila. W Kolibie można dostrzec tę różnicę w pokojach zestawionych z meblami obu projektantów. To dobry przystanek dla osób, które chcą zobaczyć coś więcej niż fasady przy głównym deptaku.

Kolej na Kasprowy Wierch od początku budziła spór

Dziś wjazd koleją wydaje się oczywistą atrakcją, ale jej powstanie nie było spokojnym przedsięwzięciem. Budowę rozpoczęto w latach 30. XX wieku, a przeciwko łamaniu ówczesnych przepisów dotyczących między innymi ochrony lasów i przyrody zaprotestowała Państwowa Rada Ochrony Przyrody. Do dymisji podała się cała Rada wraz z profesorem Władysławem Szaferem, choć dymisji nie przyjęto.

Ta historia zmienia perspektywę: kolej jest częścią turystycznej tożsamości Zakopanego, ale od początku stawiała pytanie o granice ingerencji w góry. Prawdę mówiąc, właśnie takie napięcie między dostępnością a ochroną przyrody najlepiej tłumaczy, dlaczego rozmowy o ruchu turystycznym w Tatrach regularnie wracają.

Rekord wejść do TPN podpowiada, gdzie szukać spokoju

W 2025 roku Tatrzański Park Narodowy odnotował 5 266 672 wejścia, najwięcej w historii parku. Statystyka opiera się na sprzedaży biletów na szlaki, więc mówi o wejściach, a nie o liczbie unikalnych osób. Dla planowania pobytu ważniejsza od samego rekordu jest koncentracja ruchu na kilku znanych trasach.

Jeśli zależy ci na spokojniejszym spacerze, nie zakładaj, że każda dolina będzie równie zatłoczona jak najpopularniejsze miejsca. W 2025 roku Dolina Lejowa miała 7 308 wejść, podczas gdy Dolinę Kościeliską odwiedziło 656 378 osób, według danych TPN przytoczonych przez TVN24. Różnica podpowiada, że wybór mniej obleganej doliny może zmienić charakter wycieczki, choć przed wyjściem i tak trzeba sprawdzić warunki oraz dostępność szlaku.

Najciekawsze Zakopane zaczyna się kawałek od Krupówek

Główny deptak dobrze pokazuje, jak miasto obsługuje turystów, ale jego starsze warstwy kryją się w bocznych ulicach, drewnianych domach i opowieściach o sporach wokół gór. Uważam, że właśnie to połączenie kurortu, architektury i bliskości Tatr sprawia, że Zakopane zostaje w pamięci, nawet jeśli tłok na Krupówkach potrafi zmęczyć.

Na krótki pobyt wystarczy zaplanować spacer przez Kościeliską i zajrzeć do Koliby, a wyjście w Tatry potraktować jako osobną część dnia. Wtedy miasto przestaje być wyłącznie zatłoczonym przystankiem przed szlakiem.